02 lt., 2013

Miejsce straceń z 1863 roku zwane „Szubienicą”

Zamieszczony przez: admin w: HISTORIA

Szubienica. 20.01.2013. Fot. W. CymbalistyW bieżącym roku mija 150 rocznica wybuchu powstania styczniowego. Warto chociażby w telegraficznym skrócie przypomnieć kalendarium upamiętnienia tego historycznego miejsca. Jak wiemy, w czasie styczniowej insurekcji w samej Choroszczy nie doszło do walk czy potyczek. W pobliskim Białymstoku stacjonował Kutuzowski pułk Piechoty, kilka sotni kozaków i sztab dywizji gen. Zachara Maniukina. 1 maja 1863 r. wojennym naczelnikiem Białegostoku i powiatu został płk. Mikołaj Zoege von Manteuffel, znany z akcji przeciw powstańcom i ludności cywilnej (m.in. pacyfikacji pobliskiej Jaworówki). W czasie powstania trzon garnizonu Białegostoku stanowił Nowoingermanlandski Pułk Piechoty (w ramach 3 DP) dowodzony przez pułkownika Aleksandra A. Woronowa. Pułk ten przybył do Białegostoku 3 sierpnia 1863 r., a jego pododdziały stacjonowały zimą w Białymstoku, Choroszczy, Surażu i Wysokiem Mazowieckiem. Nie była to więc sprzyjająca okoliczność do rozwinięcia działań powstańczych na tym terenie.

Z posiadanych materiałów wynika, że na tych terenach operowała partia powstańcza, której dowódcą był Ksawery Markowski. Ze zrozumiałych względów nie będę się wdawał w szczegóły. Wspomnę jedynie ze oddział ten liczył około 30 osób. Z relacji ustnych wiemy, że leśni zostali zdradzeni [Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy; relacja Jana Adamskiego]. Do pacyfikacji tej partii powstańczej wysłano oddział Kozaków, stacjonujący na skraju Choroszczy, na Zastawiu I zwanym Wypust. W czasie okrążenia lasu dzikowskiego niektórym powstańcom udało się zbiec. Z relacji powstańca Józefa Andruszkiewicza (przekazanej jego wnuczce Paulinie Kondzior), któremu udało się zbiec z tej obławy, wiemy o tragicznym losie leśnych, w maju i w październiku 1863 roku. Nad pojmanymi przez carskich sołdatów osiemnastoma powstańcami odbył się sąd polowy. Wyrok był krótki: Powiesić! Prowadzono ich z choroszczańskiego rynku, w stronę Zaczerlan. Miejscem ich kaźni miała być przygotowana już szubienica, usytuowana na niewielkim wzgórzu na skraju lasu. W międzyczasie współtowarzysze z lasu podjęli próbę odbicia tych skazańców. Z trzech stron lasu rozległy się wybuchy, prawdopodobnie zdetonowanej przez powstańców amunicji. W wyniku tego zamieszania niektórym nieszczęśnikom udało się zbiec. Wśród ponownie schwytanych byli: Ksawery Markowski, Kazimierz Grzybko i cieśla z dworu Rogowo, Łotowski. Skatowanych nie doprowadzono do szubienicy, ale zostali zastrzeleni przez kozaków. Ich ciała, roztratowane końskimi kopytami, wrzucono do jednego dołu, który przysypano ziemią. Pozostałych stracono na szubienicy.

Dzięki ustaleniom prof. Adama Dobrońskiego i materiałom z archiwów wileńskich [A. Dobroński, Kramik Regionalny, Kurier Podlaski” nr 256 (399), 31.12.1984-1.01.1985; Wileńskie Źródła Archiwalne – Rok 1863. Wyroki śmierci, W. Studnicki (red), Wilno 1923] wiemy m.in., że szlachcic Ksawery Markowski został rozstrzelany w Choroszczy (14 października 1863 starego stylu, czyli 26 października) za udział w powieszeniu dwóch żołnierzy. W wieku 50 lat osierocił siedmioro dzieci. Wileńskie Źrodła podaja też informacje o tragicznym losie Wincentego Oświecińskiego, Jana Rogowskiego i Dominika Tolińskiego. Był to efekt krwawych rządów generała Michała Murawiowa „Wieszatiela” w Kraju Pólnocno-Zachodnim, obejmującym 6 guberni b. Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz gubernię augustowskiej. Nazwiska straconych powstańców zostały umieszczone (obecnie zamalowane)  w kaplicy cmentarnej pw. Ducha św., której budowę rozpoczęto w 1913 roku, a zakończono 10 lat później. W Mogile Powstańczej nad rzeką Horodnianka spoczywaja doczesne szczatki Ksawerego Markowskiego, Kazimierza grzybko i cieśli Łotowskiego. Syn dowódcy partii powstańczej Jan Markowski zginął na bagnach narwiańskich między Mężeninem a Wizną. Z relacji powstańców: Józefa Andruszkiewicza i Mikołaja Tureckiego wynika, że mogiłę powstańczą już w latach trzydziestych XX w. wykonał wnuk Ksawerego, Paweł Markowski. O idei upamiętnienia „Synów poległych tej ziemi” przez dwadzieścia lat nosił się z zamiarem Jan Adamski.

Najlepiej skomentował to A. Dobroński w folderze-składance Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy [Folder-skladanka, Powstanie styczniowe 1863-1864. Choroszcz i okolice. A.Cz.Dobroński (oprac), Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy, Choroszcz 1993; Relacja Adama Mikutowicza], który pisał w niej m.in.: „Przełom nastąpił we wrześniu 1983 roku podczas pielgrzymki kombatantów i młodzieży patriotycznej Na Jasną Górę. W początkach roku następnego właściciele terenu, państwo Rudniccy, wyrazili zgodę na podjęcie prac i 11 kwietnia stanął na „Szubienicy” krzyż brzozowy, do czego przyczynił się głównie pan Lucjan Adamski, zaś sumptem państwa Ostrowskich dodano także krzyż z dębu czarnego. 5 sierpnia tegoż roku, w setną rocznicę stracenie Romualda Traugutta, nastąpiło poświęcenie miejsca męczeństwa przez ks. Proboszcza Piotra Bożyka. Pierwsze przedsięwzięcia pomogły w utworzeniu Społecznego Komitetu Budowy Pomnika 1863 rok na czele którego stanął Adam Bobrowski a funkcję zastępcy objął Jan Adamski. Dopiero jednak 9 maja 1986 r. uzyskano zgodę Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, a później już łatwiej przyszły pozytywne decyzje władz administracyjnych. Zaczęła się zbiórka pieniędzy na konto otwarte w miejscowym Banku Spółdzielczym, szukano sojuszników, wśród których wyróżnił się „Fadom”. Projekt pomnika opracował Wojciech Załęski z Supraśla, a w roli wykonawców  wystąpili: Mieczysław Hulewicz z Czarnej Wsi Kościelnej i Roman Murawski z Ciechanowca. Staraniem wielu 8 października 1989 r. mogło nastąpić uroczyste odsłonięcie pomnika z udziałem także władz wojewódzkich. W latach 1990-1991 dodano jeszcze godło powstańcze na skarpie i znicz marmurowy koło pomnika. Obecnie to jedyny na Białostocczyźnie tak okazały pomnik poświęcony powstańcom 1863 roku”.

Pozwolę jedynie dodać, że projektantką tablicy była prof. Jadwiga Szczykowska-Załęska. Oficjalna nazwa komitetu brzmiała: Społeczny Komitet Upamiętnienia Powstania Styczniowego 1863 roku w Choroszczy. Powstał on z inicjatywy członków Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy, którzy stanowili prezydium tego Komitetu. Funkcje skarbnika powierzono w nim Eugenii Popko, zaś sekretarzem został niżej podpisany. Uwieńczeniem starań Społecznego Komitetu był Pomnik, oficjalnie osłonięty w 1989 roku przez Adama Bobrowskiego, przewodniczącego Społecznego Komitetu, a poświęcony przez już wspomnianego proboszcza choroszczańskiej parafii księdza Piotra Bożyka. Był to zbiorowy wysiłek wielu. Pozwolę wymienić tylko niektóre nazwiska najbardziej aktywnych członków tego Komitetu: Kazimierz Piechotko, Józef Poliński, Jacek Romanowski, Jan Nowasza, rodzina Rudnickich (Franciszek, Antoni, Andrzej i Piotr), Henryk Konopko, Janusz Korziński, Marian Werpachowski, Józef Sadowski, Wojciech Adamski, Edward Chyliński, Szymon Paczyński i rodzina p. Dojlidów. Aktywny udział wzięli również mieszkańcy Białegostoku: Mirosław Chomicki, Waldemar i Leszek Tokarzewscy oraz Marek Tołoczko [Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Choroszczy; Dokumentacja budowy Pomnika w posiadaniu Jana Adamskiego]. Przy tym Pomniku corocznie odbywają się uroczystości religijno-patriotyczne (w styczniu i sierpniu).

Styczniowe obchody zapoczątkowano już w 1985 roku. Miejsce tragicznej śmierci dowódcy partii powstańczej oraz Kazimierza Grzybko, cieśli Łotowskiego oraz Jana Markowskiego ( syna Ksawerego,poległego pod Mężeninem) upamiętnia symboliczna mogiła na miejscu drewnianego krzyża. Jest to  murowany pomnik –  postawiony w listopadzie 2007 roku. Został on uroczyście odsłonięty 22 stycznia 2008 r, ( w 145 rocznicę wybuchu powstania styczniowego), przez Mieczysława Markowskiego, prawnuka Ksawerego Markowskiego (obecny był też Adam Mikutowicz, praprawnuk K. Markowskiego)  a poświęcony przez księdza Leszka Struka, proboszcza parafii Choroszcz. Pomnik znajduje się w Choroszczy, obok rzeki Horodnianki na tzw. Wypuście, obecnie ul. Zastawie I. Wierze głęboko, że tradycje powstania styczniowego na choroszczańskiej ziemi będą kontynuowane. Sesja historyczna (z udziałem siedmiu referentów), inaugurująca gminne obchody Roku Powstania Styczniowego może stać się impulsem do dalszych badań nad dziejami styczniowej insurekcji w regionie. Myślę, że pomoże na uściślenie faktów i wymazanie białych plam o losach choroszczańskich bohaterów 1863 roku.

 

Józef Waczyński

Zapraszamy do dyskusji na profilu "Gazety..." na Facebooku o artykule pt. "Miejsce straceń z 1863 roku zwane „Szubienicą”"

Orlik w Choroszczy

Reklama

Reklama

Reklama

Reklama

Reklama

Reklama

BiKeR w Choroszczy

Poradnik Pasażera BKM

Rozkład linii Choroszcz – Pańki – Kruszewo

Komunikacja Miejska

POLONA.PL – Cyfrowa Biblioteka Narodowa

Ścieżka edukacyjna “Śladami powstania styczniowego – Choroszcz i okolice” – pobierz i zwiedzaj

Gazeta w Choroszczy na Facebooku

E-mail do redakcji

gazeta@choroszcz.pl

Kategorie


Biuro firmy KOBA w Choroszczy już otwarte!

Godziny otwarcia: Pn, Śr, Pt: 9:00-16:00

Wt, Czw: 11:00-18:00

Budżet Obywatelski 2016

Reklama

Wydarzy się wkrótce … i trochę później:

09.06.2015, 17:00 - Nordic Walking - Spacer po Zdrowie

10.06.2015, 19:00 - spektakl pt. „Mury zamiast mostów”

12.06.2015, 18:00 - X Jubileuszowy Koncert Uczniów Michała Szymczuka oraz klasy gitary klasycznej Piotra Koguta w Muzeum Wnętrz Pałacowych

13.06.2015 - odpust św. Antoniego

19-21.06.2015 - XXXIV Dni Choroszczy

20.06.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

04.07.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

18.07.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

08.08.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

09.08.2015 - XXVI Jarmark Dominikański

15.08.2015 - Dzień Wojska Polskiego

22.08.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

22.09.2015 - VI Jam Session w Stajni

05.09.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

06.09.2015 - XVI Dzień Ogórka w Kruszewie

19.09.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

03.10.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

17.10.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

23.10.2015 - Europejski Dzień Seniora

07.11.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

11.11.2015 - Święto Niepodległości

21.11.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

03.12.2015 - odbiór śmieci wielkogabarytowych z posesji w zabudowie jednorodzinnej w gminie Choroszcz

05.12.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

19.12.2015, godz. 8:00 - 12:00 - dyżur PSZOK-u (Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych) w Choroszczy przy ul. Adama Mickiewicza 28D

Poznaj Miejsko-Gminne Centrum Kultury I Sportu w Choroszczy – naszego wydawcę

Archiwum

Widzisz potrzebujących – zadzwoń